Chùa Am – Viên ngọc tâm linh 300 năm tuổi giữa làng tiến sĩ huyền thoại

Nằm ven dòng sông Lô, làng Quan Tử từ xa xưa đã nổi danh là vùng đất hiếu học với truyền thống khoa bảng vẻ vang. Làng từng có 12 vị tiến sĩ Nho học, góp phần tạo nên danh tiếng của một vùng đất trọng chữ nghĩa, nơi sản sinh ra những bậc hiền tài. Chính vì thế, Quan Tử còn được gọi là làng khoa bảng, gắn liền với truyền thống tôn sư trọng đạo và tinh thần hiếu học qua nhiều thế hệ.

Hiện nay, làng Quan Tử sở hữu hai di tích nổi tiếng, mang giá trị lịch sử và tâm linh sâu sắc: đền thờ nhà giáo Đỗ Khắc Chung – một bậc danh sư được vua Trần trọng dụng, và chùa cổ Vĩnh Phúc, hay còn gọi là chùa Am.

Chùa Am, với hơn 300 năm tuổi, nổi bật bởi kiến trúc độc đáo và hệ thống hiện vật phong phú, lưu giữ những dấu ấn của lịch sử và văn hóa. Ngôi chùa tọa lạc trên một gò đất cao rộng giữa cánh đồng trũng, được gọi là gò Am. Người dân nơi đây ví chùa Am như một bông sen vươn lên giữa đồng quê, với con đường dẫn vào cổng làng giống như cuống của đài sen.

Tấm bia đá cổ dựng giữa sân chùa vẫn còn khắc rõ dòng chữ “Hương chúc bảo đài”, ghi lại lịch sử hình thành của ngôi chùa. Theo đó, chùa được khởi dựng vào năm Bính Tý 1696 và hoàn thành vào năm Canh Dần 1710. Trải qua hơn ba thế kỷ, chùa Am vẫn giữ được nét cổ kính, trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của làng Quan Tử.

Tam quan chùa Am quay về hướng Đông, đón ánh bình minh rực rỡ. Trước cổng là khoảng sân lát gạch vuông rộng rãi. Tam quan được xây theo kiểu chữ "Môn", gồm ba gian, hai dĩ, với bậc tam cấp dẫn lên nền chùa. Trên tầng cao nhất treo chuông đồng và khánh đồng, những di vật quý giá có giá trị lịch sử và nghệ thuật điêu khắc cao.

Khu chùa chính gồm ba tòa lớn, xây theo kiểu chữ “Tam”. Trong đó, Bái đường là công trình lớn nhất, gồm năm gian, hai dĩ, thiết kế hai tầng mái tạo cảm giác thoáng đãng và thanh thoát. Toàn bộ hệ thống kết cấu chùa được nâng đỡ bởi 28 cột gỗ kết hợp với hệ thống xà cao thấp theo kiểu dân gian, tạo nên một bộ khung vững chãi. Gian chính giữa chùa treo bức đại tự sơn son thếp vàng “Vĩnh Phúc Tự”, được làm dưới triều vua Bảo Đại, càng tôn thêm giá trị lịch sử của ngôi chùa.

Điểm đặc biệt nhất của chùa Am không chỉ nằm ở quy mô kiến trúc rộng lớn hay cảnh quan thanh tịnh mà còn ở việc hội tụ nhiều tôn giáo và tín ngưỡng. Điều này được thể hiện rõ nét qua hệ thống ban thờ và tượng thờ trong chùa.

Chùa Am hiện lưu giữ 31 pho tượng cổ, được chế tác bằng gỗ và đất, mang phong cách nghệ thuật tinh xảo. Đặc biệt, bên cạnh tượng Phật truyền thống, chùa còn thờ thiên thần, nhân thần và phúc thần, thể hiện sự giao thoa giữa Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Mỗi pho tượng có kích thước, kiểu dáng riêng, nhưng đều mang thần thái đặc trưng, phản ánh rõ nét chức năng và vị trí tâm linh của mình.

Trải qua hơn 300 năm lịch sử, chùa Am không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là không gian văn hóa, sinh hoạt tinh thần của nhân dân làng Quan Tử. Dù thời gian có đổi thay, nhưng người dân nơi đây vẫn gìn giữ, bảo tồn chùa với lòng thành kính, duy trì một trong những biểu tượng văn hóa quan trọng của vùng đất hiếu học này.