Dinh Gia Long và những giai thoại lịch sử ly kỳ

• Địa chỉ: 65 Đường Lý Tự Trọng, Phường Bến Nghé, Quận 1, TP. HCM
• Giờ mở cửa tham quan: 08h00 - 17h00
• Giá vé tham quan tham khảo: 30.000 VNĐ/lượt (mỗi lượt tham quan 2 tiếng)

Nằm ngay trung tâm quận 1 sầm uất, chỉ cách Dinh Độc Lập một con đường, Dinh Gia Long là điểm đến không thể bỏ lỡ với bất kỳ du khách nào khi đến thăm thành phố. Dù đã trở thành bảo tàng, Dinh Gia Long vẫn ẩn chứa nhiều câu chuyện lịch sử và giai thoại thú vị, thu hút sự tò mò của du khách.

Dinh Gia Long tọa lạc trên một khuôn viên rộng gần 2 hecta, nằm giữa bốn con đường sầm uất của trung tâm thành phố là Lý Tự Trọng, Lê Thánh Tông, Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Pasteur.

Dinh Gia Long và những biến cố lịch sử

Dinh Gia Long, nay là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, không chỉ là một công trình kiến trúc tuyệt đẹp mà còn là chứng nhân lịch sử, ghi dấu biết bao biến động thăng trầm của Sài Gòn xưa.

Lịch sử hình thành Dinh Gia Long

Dinh Gia Long được khởi công xây dựng vào năm 1885 và hoàn thành vào năm 1890. Kiến trúc sư người Pháp, Foulhoux (1840-1892), chính là người đã thiết kế nên công trình này. Ông cũng là tác giả của một số công trình kiến trúc nổi tiếng khác ở Sài Gòn vẫn còn tồn tại đến ngày nay, như Tòa án thành phố, Bưu điện trung tâm, Trụ sở Hải quan...

Ban đầu, chính quyền thực dân Pháp yêu cầu Foulhoux thiết kế Dinh Gia Long thành Viện Bảo tàng Thương mại để trưng bày các sản phẩm của Nam Kỳ. Tuy nhiên, khi công trình gần hoàn thành, họ lại quyết định biến nơi đây thành dinh thự của Phó Toàn quyền Đông Dương, buộc Foulhoux phải điều chỉnh lại thiết kế cho phù hợp.

Ông Henri Eloi Danel (nhiệm kỳ từ 09/08/1889 đến 11/09/1892) là vị Phó Toàn quyền Đông Dương đầu tiên cư ngụ tại Dinh Gia Long. Vào thời điểm đó, người dân thường gọi tòa nhà này là Dinh Phó Soái.

Nơi gắn liền với nhiều biến động của Sài Gòn xưa

Dinh Gia Long đã chứng kiến nhiều biến động lịch sử quan trọng của Sài Gòn. Sau ông Henri Eloi Danel, đã có 14 vị Phó Toàn quyền Đông Dương khác sống và làm việc tại đây. Đến năm 1912, chức vụ Phó Toàn quyền Đông Dương bị bãi bỏ, thay vào đó là Thống đốc Nam Kỳ, và Dinh Gia Long trở thành nơi ở và làm việc của 16 vị Thống đốc trước năm 1945.

Trong Thế chiến II (1939-1945), khi quân Nhật chiếm đóng Đông Dương, Dinh Gia Long rơi vào tay Thống đốc Nhật Yoshio Minoda. Tuy nhiên, sau một loạt biến động chính trị, dinh thự này lại thuộc về Khâm sai Nam Bộ Nguyễn Văn Sâm, đại diện cho chính quyền vua Bảo Đại.

Năm 1945, Dinh Gia Long liên tục đổi chủ, lần lượt trở thành trụ sở của quân Nhật, quân Anh, quân Pháp và chính phủ Nam Kỳ Tự trị.

Từ năm 1950 đến tháng 6/1954, Dinh Gia Long là Dinh Thủ hiến Nam Việt, nơi làm việc của chính quyền Ngô Đình Diệm. Cuối cùng, Quốc trưởng Bảo Đại chính thức đặt tên cho công trình này là Dinh Gia Long.

Sau ngày 30/04/1975, Dinh Gia Long thuộc quyền quản lý của chính quyền nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và tạm thời để trống. Tới ngày 13/12/1999 công trình này chính thức trở trụ sở của Viện Bảo Tàng Thành phố Hồ Chí Minh.

Ít ai biết rằng, Dinh Độc Lập chỉ mới được xây dựng năm 1962 và khánh thành vào ngày 30/10/1966, tức là 70 năm sau khi Dinh Gia Long được xây dựng. Do đó, xét về giá trị lịch sử, Dinh Gia Long là chứng nhân cho cả một giai đoạn lịch sử đầy biến động của Sài Gòn, từ khi thực dân Pháp xâm lược cho đến khi đất nước thống nhất.

“Thâm cung bí sử” về đường hầm ở Dinh Gia Long

Việc xây dựng căn hầm bí mật tại Dinh Gia Long bắt nguồn từ sự kiện Dinh Độc Lập bị ném bom hư hại nặng vào tháng 2/1962. Lúc bấy giờ, Ngô Đình Diệm cùng vợ chồng Ngô Đình Nhu phải chuyển sang Dinh Gia Long để ở tạm. Lo sợ sẽ tiếp tục bị tấn công hoặc đảo chính, gia đình họ Ngô đã quyết định xây dựng một căn hầm trú ẩn ngay tại đây.

Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ ban đầu được giao nhiệm vụ thiết kế căn hầm, nhưng sau đó ông sang Mỹ, kỹ sư Phan Đình Tăng là người tiếp quản công việc này. Căn hầm được khởi công từ tháng 5/1962 và hoàn thành vào ngày 30/10/1963, với tổng kinh phí lên đến hơn 12,5 triệu đồng - một số tiền khổng lồ vào thời điểm đó.

Căn hầm được xây dựng kiên cố, đào sâu xuống đất 4 mét, đúc bằng xi măng cốt thép dày đặc (170kg sắt trên mỗi mét khối bê tông), với tường dày đến 1 mét. Theo thiết kế, hầm có khả năng chịu được sức công phá của các loại trọng pháo và bom 500kg.

Tổng diện tích mặt bằng hầm lên đến 1.400m2, có hai cầu thang dẫn xuống tầng hầm nằm ở hai đầu tòa nhà chính.

Bên trong hầm được chia thành 6 phòng thông nhau qua hệ thống hành lang, nền hầm được tráng xi măng hoặc lót gạch hoa. Đặc biệt, hầm còn có lối thoát hiểm dẫn ra đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Pasteur với hai lô cốt nhỏ.

Để đảm bảo an toàn tối đa, cửa ra vào các phòng trong hầm được đúc bằng những tấm sắt nguyên khối, đóng mở bằng cách xoay bánh lái giống như cửa tàu thủy. Bên trong cửa còn có thêm chốt sắt lớn để cài chặt khi cần thiết.

Hầm được thiết kế với cầu thang thông lên phòng làm việc, giúp việc di chuyển nhanh chóng trong trường hợp khẩn cấp. Chỉ trong vòng 5 phút, các yếu nhân có thể được đưa xuống hầm an toàn, đồng thời vẫn duy trì liên lạc với bên ngoài nhờ hệ thống thông tin được trang bị sẵn.

Nóc hầm được ngụy trang khéo léo bằng những chậu cây cảnh và hệ thống đèn chiếu sáng, nước sạch và hệ thống thoát nước cũng được lắp đặt đầy đủ, đảm bảo cho căn hầm hoạt động hiệu quả.

Căn hầm bí mật dưới Dinh Gia Long được bao phủ bởi nhiều lời đồn đại ly kỳ. Có người cho rằng hệ thống hầm này có nhiều lối thoát hiểm bí mật dẫn ra bên ngoài. Lối thứ nhất được cho là từ dinh thự chạy ra sông Sài Gòn, thông lên Dinh Hải quân và có một cửa khác dẫn đến Sở thú. Lối thứ hai được đồn đoán là nối với nhà thờ Đức Bà, lối thứ ba chạy thẳng vào Chợ Lớn. Tất cả những lối thoát hiểm này được cho là phương án dự phòng để gia đình Tổng thống Diệm có thể tẩu thoát trong trường hợp khẩn cấp.

Bên cạnh những lời đồn đại về các lối thoát hiểm bí mật, còn có thông tin cho rằng căn hầm được xây dựng bởi 200 tù nhân không rõ lai lịch. Họ được chia thành 10 nhóm, mỗi nhóm 20 người, luân phiên đào hầm trong đêm khuya. Những tù nhân này bị bịt mắt khi di chuyển và làm việc trong điều kiện bí mật tuyệt đối. Thậm chí, có người còn tin rằng đội ngũ thi công và thiết kế hầm sau đó đã bị thủ tiêu để giữ kín bí mật.

Tuy nhiên, theo bảng kê chi phí xây dựng hầm, số tiền trả cho nhân công chỉ là 150.000 đồng. Con số này cho thấy việc sử dụng tù nhân để xây hầm như những thông tin kể trên là không có căn cứ.

Thông tin về việc anh em Diệm - Nhu sử dụng đường hầm để trốn thoát trong cuộc đảo chính ngày 1/11/1963 cũng không chính xác. Thực tế, khi cuộc đảo chính nổ ra, họ đã xuống hầm trú ẩn, nhưng sau đó lại dùng ô tô di chuyển đến Chợ Lớn và ẩn náu trong nhà thờ cha Tam. Cuối cùng, anh em họ Ngô bị lực lượng đảo chính bắt giết.

Tiến sĩ Đặng Văn Thắng - Bảo tàng TP HCM cho biết, nhiều câu chuyện về căn hầm bí mật dưới Dinh Gia Long đã bị thêu dệt, phóng đại, tạo nên những yếu tố ly kỳ không đúng với sự thật.

Hiện nay, căn hầm bí mật này vẫn được Bảo tàng TP HCM bảo tồn khá nguyên vẹn. Mặc dù đã được công nhận là di tích cấp quốc gia, nhưng do một số đoạn đang bị ngập nước nghiêm trọng và trong quá trình sửa chữa, nên chỉ một phần hầm được mở cửa cho du khách tham quan.