Lễ hội Gầu Tào Sapa: Sắc màu văn hoá độc đáo của xứ sở mờ sương

Đây không chỉ là một sự kiện vui chơi đơn thuần mà còn là một không gian văn hóa, tín ngưỡng sâu sắc, ẩn chứa linh hồn và những khát vọng của người dân xứ sương mù. Bài viết này sẽ giúp bạn tìm hiểu được những nét đặc sắc của di sản văn hóa phi thể chất độc đáo này.

Nguồn gốc và ý nghĩa sâu sắc của Lễ hội Gầu Tào

Để thực sự cảm nhận được cái hay, cái đẹp của Gầu Tào, trước hết cần hiểu ý nghĩa tên gọi và nguồn gốc lịch sử của lễ hội.

Nghĩa từ "Gầu Tào" 

Trong ngôn ngữ của người Mông, “Gầu Tào” mang một ý nghĩa giản dị là “vui chơi ngoài trời” hay “hội chơi đồi”. Người gọi đây là phần nào phác họa nên không gian và chất của lễ hội: một ngày hội mùa xuân được tổ chức trên những ngọn đồi rộng lớn, nơi con người hòa mình vào thiên nhiên, đất trời.

Từ lời khấn cầu con cái đến Lễ hội cầu an của cộng đồng

Tương truyền, Lễ hội Gầu Tào có nguồn gốc từ một tín hiệu rất nhân văn. Xưa kia, những gia đình người Mông sói sống, sau nhiều năm kết hôn vẫn chưa có, người chồng sẽ tìm đến một ngọn thiêng thiêng, thành tâm cầu khấn các vị thần núi, thần thánh đồi (“xanh kiệt tào, xanh nhẹp”) ban cho một mụn con, đặc biệt là con trai để kết nối. 

Gia đình sẽ hứa rằng nếu ước nguyện thành hiện thực, họ sẽ tổ chức lễ hội Gầu Tào trong 3 hoặc 5 năm liên tiếp để tạ ơn thần linh.

Khi người vợ may mắn thụ thai và sinh con như ý, gia đình sẽ giữ lời hứa, mở hội mời anh em, họ hàng và dân làng cùng đến chung vui, tạ lễ. Ban đầu, Gầu Tào chỉ làm một gia đình khác giả lập ra tổ chức với mục tiêu chính là "cầu con" và "trả lễ".

Tuy nhiên, qua thời gian, ý nghĩa của lễ hội tăng dần được mở rộng. Từ lễ gia đình, Gầu Tào đã trở thành ngày hội chung của cả cộng đồng. Ngày nay, trong lễ hội, người Mông không chỉ cầu con mà còn gửi nhiều ước vọng lớn lao hơn: cầu cho một năm mới dồi dào sức khỏe, vạn sự may mắn, mùa phước tươi tốt, mưa thuận gió hòa, và một cuộc sống ấm no, thịnh vượng cho cả bản làng.

Thời gian và địa điểm tổ chức Lễ hội Gầu Tào

Thời gian: Theo truyền thống, Lễ hội Gầu Tào thường được tổ chức vào những ngày đầu tiên của năm mới Âm lịch, kéo dài từ ngày mùng 2 đến ngày mùng 4 Tết . Ở một số vùng, người dân còn chọn ngày Thìn đầu tiên của năm để mở hội, với mong muốn về một năm mưa thuận gió hòa, rồng thiêng ban phước cho mùa ngủ.

Địa điểm: Lễ hội diễn ra tại các bản làng có đông người Mông sinh sống quanh Sapa như xã San Sả Hồ, Tả Phìn, hoặc các vùng lân cận như Mường Khương, Bảo Thắng... Địa điểm được chọn thường là một quả đồi rộng, bằng phẳng, có tầm nhìn đẹp, đủ không gian cho hàng nghìn người tham dự. 

Để biết chính xác thời gian và địa điểm, du khách nên hỏi thông tin từ các hướng dẫn viên địa phương, chủ homestay hoặc người dân bản địa.

Cây Nêu - Biểu tượng của Lễ hội Gầu Tào Sapa

Trung tâm của mọi sự chú ý trong lễ hội chính là Cây Nêu. Đây không chỉ là một vật trang trí mà còn là một biểu tượng tâm linh tối quan trọng, được xem như cầu nối giữa trần gian và thế giới thần linh.

• Quá trình chọn lựa công phu: Cây Nêu phải là một cây tre hoặc cây mai thẳng tắp, to khỏe, không bị sâu bệnh, và đặc biệt là phần ngọn không được cụt.
• Nghi lễ chặt và rước cây: Trước khi chặt cây, chủ lễ phải làm lễ cúng, thắp hương xin phép thần rừng. Khi cây đổ xuống, tuyệt đối không được để ngọn cây chạm đất và phải ngả về hướng Đông - hướng của sự sinh sôi, nảy nở. Trên đường rước cây về nơi làm lễ, cây cũng không được đặt xuống đất hay để người khác bước qua.
• Nghi lễ dựng Nêu: Trước khi dựng, một lễ cúng khác lại được tiến hành để xin phép thần linh cho phép tổ chức lễ hội tại địa điểm đã chọn. Trên ngọn cây Nêu, người ta treo một dải vải lanh màu đỏ hoặc đen, một bầu rượu, một túi ngô, thóc và một xâu tiền giấy. Những vật phẩm này tượng trưng cho sự no đủ và lòng thành kính dâng lên các vị thần. Dưới gốc Nêu đặt một chum rượu lớn để mời khách đến dự hội.

Đối với người Mông, cây Nêu là chiếc thang để những lời cầu khấn bay lên trời cao, đến với các vị thần. Ở một số nơi như Hà Giang, người ta dựng 3 cây nêu, tượng trưng cho ba chiếc cột chống trời, thể hiện một vũ trụ quan vô cùng độc đáo.

Các nghi thức trong Lễ hội Gầu Tào

Lễ hội Gầu Tào được chia làm hai phần rõ rệt: phần lễ trang nghiêm và phần hội náo nhiệt.

Phần lễ - Trang nghiêm và thành kính

Đây là phần nghi lễ cốt lõi, diễn ra trước sự chứng kiến của toàn thể cộng đồng. Gia đình chủ hội sẽ chuẩn bị lễ vật cúng tế tùy theo lời đã khấn hứa, có thể là gà, lợn hoặc thậm chí là bò. 

Sau khi lễ vật được bày biện, người chủ cúng (một người có uy tín trong làng) sẽ thay mặt gia chủ và dân làng đọc bài cúng, với nội dung chính là tạ ơn các vị thần linh, tổ tiên đã phù hộ cho gia đình, cho bản làng trong năm cũ và cầu xin những điều tốt đẹp cho năm mới. Lời khấn được đọc bằng tiếng Mông, vang vọng giữa không gian núi rừng, tạo nên một không khí vô cùng trang nghiêm và linh thiêng.

Phần hội - Bùng nổ sức sống vùng cao

Ngay sau khi phần lễ kết thúc, không khí lập tức trở nên sôi động, náo nhiệt với phần hội. Đây là lúc mọi người cùng nhau vui chơi, thể hiện tài năng và thắt chặt tình đoàn kết. Các hoạt động trong phần hội vô cùng phong phú:

• Múa khèn, múa sinh tiền: Những chàng trai Mông trong trang phục thống sẽ biểu diễn những điệu múa khèn điêu luyện, vừa thổi khèn vừa thực hiện những động tác vũ đạo mạnh mẽ, đẹp mắt.
• Thi đấu thể thao: Các cuộc thi như bắn nỏ, đấu vật, Đưa tay, ném pao diễn ra vô cùng gay bạo, thu hút sự cổ vũ vũ nhiệt nhiệt của tự giả. Đây là dịp để các chàng trai thể hiện sức mạnh và sự khéo léo của mình.
• Hát giao duyên: Khi đêm xuống, không gian lễ hội trở nên lãng mạn hơn với tiếng sáo, tiếng đàn môi và những làn điệu hát giao duyên đối đáp. Các chàng trai, cô gái dùng tiếng hát để bộc lộ tâm tình, tìm kiếm bạn đời. 

Lễ hội thường kéo dài 3 ngày. Đến ngày cuối cùng, chủ lễ sẽ làm lễ hạ nêu, báo hiệu kết thúc. Mọi người chia tay nhau trong hơi thở tiếc, trao cho nhau những chén rượu nồng và lời hẹn gặp lại vào mùa hội năm sau.

Lễ hội Gầu Tào Sapa không chỉ là một sự kiện văn hóa nổi nổi mà là nhịp đập của đời sống tinh thần, là nơi lưu giữ những giá trị tín ngưỡng, nghệ thuật và lý nhân sinh sâu sắc của người Mông. Tham dự Gầu Tào, du khách không chỉ được ngưỡng những sắc màu rực rỡ, những âm thanh rồng nhiệt, mà còn được chạm vào một phần linh hồn của núi rừng Tây Bắc.

>> Tra cứu xã phường, tỉnh thành sau Sáp nhập năm 2025 <<